#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Làn sóng truy thu thuế đang báo hiệu một thay đổi lớn trong mô hình tăng trưởng Trung Quốc

Làn sóng truy thu thuế kỷ lục lên hơn 7,7 tỷ nhân dân tệ trong nửa đầu năm 2026 báo hiệu sự đứt gãy triệt để với mô hình tăng trưởng dựa trên ưu đãi địa phương đã vận hành Trung Quốc suốt bốn thập kỷ, và kéo theo rủi ro đầu tư mà thị trường chưa định giá đầy đủ

Trong hơn hai thập kỷ hoạt động như một công ty đại chúng, Heilongjiang Agriculture chưa bao giờ ghi nhận lỗ trong nửa đầu năm. Chuỗi kỷ lục không tỳ vết đó kết thúc không phải vì mùa màng thất bát, gian lận hay sụp đổ thị trường chứng khoán. Nó kết thúc vì cơ quan thuế của Chủ tịch Tập Cận Bình xuất hiện với hóa đơn truy thu thuế tương đương 120% thu nhập ròng năm 2025 của công ty, đòi thanh toán cho các ưu đãi mà họ tuyên bố doanh nghiệp này không đủ điều kiện thụ hưởng.

Trong chỉ ba ngày tháng 6, hàng trăm triệu Đô la bốc hơi khỏi vốn hóa thị trường của công ty này, một phần năm giá trị bị xóa sổ khi nhà đầu tư tiêu hóa tin xấu. Nhưng đây không phải là sự cố cá biệt mà là điểm nổi bật nhất trong một chiến dịch có quy mô và tốc độ không có tiền lệ.

Theo phân tích của Bloomberg dựa trên hồ sơ công ty, hơn 100 doanh nghiệp niêm yết đã bị áp hóa đơn truy thu và phạt chậm nộp thuế với tổng giá trị khoảng 7,7 tỷ nhân dân tệ, tức khoảng 1,1 tỷ Đô la, chỉ trong sáu tháng đầu năm 2026. Con số này vượt tổng lượng truy thu trong cả 14 năm kể từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền năm 2012.

Đây không phải là cuộc rà soát tuân thủ thông thường. Đây là sự tái cơ cấu mô hình tài khóa cơ bản của Trung Quốc, và các hàm ý đầu tư vượt xa những tổn thất từ từng hóa đơn thuế riêng lẻ.

Cấu Trúc Của Cuộc Khủng Hoảng: Khi Ưu Đãi Trở Thành Nợ Phải Trả

Để hiểu tại sao làn sóng truy thu thuế này mang ý nghĩa cấu trúc chứ không chỉ là chiến thuật ngắn hạn, cần hiểu rõ cơ chế mà thông qua đó Trung Quốc đã đạt được tăng trưởng kinh tế kỳ diệu trong bốn thập kỷ qua.

Từ cuối thập niên 1970, các tỉnh thành Trung Quốc cạnh tranh nhau thu hút đầu tư thông qua một kho công cụ phong phú: ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, hoàn thuế giá trị gia tăng, trợ cấp đất đai, khoản vay ưu đãi và các thỏa thuận tùy chỉnh theo từng doanh nghiệp. Quá trình này, được các học giả gọi là "giải đấu GDP", đã thúc đẩy tăng trưởng đáng kể và nuôi dưỡng các ngành công nghiệp mới nổi như xe điện và tấm pin mặt trời.

Ước tính của Gavekal Dragonomics cho thấy hỗ trợ chính sách công nghiệp đạt khoảng 400 tỷ nhân dân tệ năm ngoái, phần lớn dưới dạng giảm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp. Phân tích của Công ty Chứng khoán Citic đầu năm nay cho thấy khoảng 64% công ty niêm yết trên thị trường cổ phiếu A đã được hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp theo một hình thức nào đó.

Vấn đề là khuôn khổ ưu đãi này được xây dựng trên ba trụ cột nay đều đang lung lay: doanh thu từ bán đất của chính quyền địa phương từng là nguồn thu đáng tin cậy, nay đang giảm hai chữ số; cầu trong nước đủ mạnh để hỗ trợ mức thu thuế tự nhiên; và chính quyền trung ương sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước các giao dịch ưu đãi cấp địa phương. Cả ba điều kiện đó hiện nay đều không còn hiệu lực.

Công Nghệ Truy Thu: Thuế Vàng IV và Kỷ Nguyên Minh Bạch Bắt Buộc

Điều biến chiến dịch truy thu thuế lần này khác về mặt chất lượng so với các đợt siết chặt trước đó là hạ tầng kỹ thuật mà Bắc Kinh đã xây dựng âm thầm trong nhiều năm qua.

Hệ thống Thuế Vàng IV, bắt đầu triển khai từ năm 2021, hợp nhất dữ liệu thuế với cơ sở dữ liệu của ngân hàng, hải quan, cơ quan giám sát thị trường, an ninh công cộng và các nền tảng thanh toán. Với hệ thống hóa đơn điện tử toàn quốc hoàn thành vào năm 2025, Bắc Kinh hiện có khả năng hiển thị gần như thời gian thực đối với hầu hết các giao dịch kinh doanh, khiến việc khai thiếu thuế khó che giấu hơn nhiều.

Cơ chế thực thi hoạt động tinh tế hơn là thanh tra trực tiếp. Một quan chức thuế tại một thành phố miền Tây Trung Quốc cho biết hệ thống đánh dấu các vấn đề tiềm ẩn, thúc đẩy cơ quan thuế yêu cầu doanh nghiệp tiến hành tự rà soát trước khi tiến hành thanh tra. Nhiều công ty trong hồ sơ nộp lên sàn chứng khoán mô tả các vấn đề được phát hiện trong "tự rà soát" theo yêu cầu của cơ quan thuế, với hầu hết nhấn mạnh không có hình phạt hành chính nào được áp dụng.

Đây là thiết kế thông minh từ góc độ chính sách: bằng cách tạo ra cơ chế tự khai báo, Bắc Kinh thu được phần lớn những gì họ muốn mà không cần phải đối mặt với xung đột pháp lý công khai có thể làm nản lòng đầu tư nước ngoài. Doanh nghiệp thanh toán để tránh thanh tra chính thức. Cơ quan thuế thu được doanh thu mà không cần tạo ra tiền lệ pháp lý có thể bị thách thức.

Ai Đang Bị Nhắm Đến và Tại Sao

Hồ sơ của các công ty bị ảnh hưởng nặng nhất cho thấy một chiến lược nhắm mục tiêu có tính toán rõ ràng. Công ty đồng Yunnan Copper, Wuxi Taiji Industry, bệnh viện mắt tư nhân Aier Eye Hospital và nhà phân phối điện tử Shenzhen Aisidi đều thuộc nhóm bị truy thu lớn nhất. Điểm chung: đây đều là những doanh nghiệp đã tích lũy lợi nhuận ổn định trong nhiều năm liên tiếp.

Quan chức thuế tại miền Tây Trung Quốc xác nhận chính quyền đang cố tình nhắm vào các công ty đại chúng hoặc doanh nghiệp lớn có tiềm lực tài chính tốt. Các doanh nghiệp nhỏ hơn phần lớn được tha cho đến nay vì cơ quan thuế không muốn đẩy chiến dịch đi quá xa.

Mức độ thiệt hại đối với lợi nhuận là đáng kinh ngạc. Shenzhen Aisidi đã hấp thụ chi phí tương đương hơn sáu lần lợi nhuận nửa năm của mình. Heilongjiang Agriculture ghi nhận khoản lỗ dự kiến gần 537 triệu nhân dân tệ trong nửa đầu năm. Hunan Valin Steel và Shenzhen Aisidi báo cáo mức giảm lợi nhuận so cùng kỳ ít nhất 79%. Mười công ty bị ảnh hưởng nặng nhất đóng góp hơn 70% tổng số thuế truy thu mà các công ty niêm yết báo cáo trong năm tính đến tháng 6.

Phạm vi của các loại thuế bị truy thu rộng hơn những gì tiêu đề gợi ý: từ áp dụng sai ưu đãi thuế và khấu trừ thuế giá trị gia tăng quá mức đến thu hồi các chỉ định cho phép doanh nghiệp đủ điều kiện nộp thuế theo mức ưu đãi.

Áp Lực Tài Khóa Địa Phương: Nguồn Gốc Thực Sự Của Chiến Dịch

Để hiểu đầy đủ chiến dịch này, phải nhìn vào bảng cân đối tài khóa của các tỉnh thành Trung Quốc.

Doanh thu từ bán đất, từng là nguồn thu đáng tin cậy chiếm phần lớn ngân sách địa phương, đang giảm hai chữ số khi thị trường bất động sản tiếp tục điều chỉnh. Doanh thu thuế tổng thể đang thấp hơn đỉnh năm 2023 trong bối cảnh cầu trong nước suy yếu. Các khoản thanh toán chuyển giao từ trung ương hiện chiếm 42% chi tiêu của địa phương theo ngân sách bao gồm các vấn đề như giáo dục, y tế và chi tiêu xã hội, tăng từ 37% một thập kỷ trước.

"Doanh thu chính phủ đang thiếu hụt, nhưng nguồn thuế mới khó tìm," Kevin Gao, chủ một công ty sản xuất thiết bị gia dụng ở miền Trung Trung Quốc, mô tả. "Vì vậy cơ quan chức năng không có lựa chọn nào khác ngoài việc vắt thêm từ những nguồn hiện có."

Thực tế là một số tỉnh thành vẫn phải nỗ lực trả lương cho cán bộ và duy trì tuyến xe buýt ngay cả khi tiếp tục đưa ra ưu đãi để thu hút doanh nghiệp và đạt mục tiêu tăng trưởng đã cô đọng bản chất mâu thuẫn cơ bản trong mô hình tài khóa địa phương của Trung Quốc trong nhiều năm qua. Chiến dịch truy thu hiện tại phản ánh sự sụp đổ cuối cùng của sự mâu thuẫn đó.

Điều đáng chú ý là trong khi áp lực từ cơ quan thuế Bắc Kinh đang thúc đẩy chiến dịch, nó đang gặp phải sự kháng cự từ các quan chức địa phương không muốn làm tổn thương các doanh nghiệp đã đầu tư vào địa bàn của họ, theo một quan chức thuế khác đề nghị không nêu tên để thảo luận về các vấn đề nhạy cảm. Sự căng thẳng nội bộ này cho thấy chiến dịch có thể không tiến triển tuyến tính và có thể chứng kiến các đợt tăng tốc và chậm lại không thể đoán trước.

Góc Đầu Tư: Rủi Ro Chưa Được Định Giá Đầy Đủ

Từ quan điểm đầu tư, chiến dịch truy thu thuế này tạo ra một rủi ro cụ thể và có thể đo lường được chưa được phản ánh đầy đủ trong định giá thị trường chứng khoán Trung Quốc.

Khoảng 64% công ty niêm yết trên thị trường cổ phiếu A được hưởng một hình thức ưu đãi thuế nào đó. Nếu chiến dịch truy thu mở rộng từ nhóm doanh nghiệp lớn nhất sang doanh nghiệp bậc trung, hàm ý cho lợi nhuận toàn thị trường là đáng kể. Nhà phân tích nào đang xây dựng mô hình thu nhập dự báo cho cổ phiếu A không tính đến rủi ro truy thu thuế tiềm ẩn là đang đánh giá thấp chi phí hiệu quả cho nhiều doanh nghiệp.

Hiệu ứng hành vi rộng hơn là mối lo ngại dài hạn hơn. Alicia Garcia-Herrero, kinh tế trưởng khu vực Châu Á Thái Bình Dương tại Natixis, tóm tắt ngắn gọn: "Mô hình giải đấu GDP đang được thu hẹp lại. Hãy kỳ vọng hành vi thận trọng hơn, ít tinh thần khởi nghiệp hơn ở cơ sở."

Sự thận trọng đó không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp hiện tại. Nó định hình môi trường đầu tư cho thế hệ doanh nhân tiếp theo. Doanh nghiệp biết rằng các ưu đãi nhận được hôm nay có thể bị đòi lại trong tương lai với lãi suất sẽ thay đổi cách tính toán rủi ro một cách cơ bản, điều chỉnh đường cong nhu cầu đối với đầu tư vốn vào Trung Quốc theo hướng bảo thủ hơn.

Mô hình đầu tư thay thế mà chính quyền đang thúc đẩy, dẫn dắt vốn vào các lĩnh vực chiến lược thông qua cổ phần nhà nước và niêm yết thị trường vốn, được đại diện bởi câu chuyện thành công của Anhui với cổ phần khoảng 40% trong CXMT, nhà sản xuất chip nhớ có vốn hóa hiện tương đương khoảng 1,5 nghìn tỷ nhân dân tệ, lớn hơn ba lần doanh thu công quỹ dự kiến của tỉnh trong năm nay. Câu chuyện này hấp dẫn nhưng không thể nhân rộng: không phải tỉnh nào cũng có thể xây dựng CXMT của riêng mình.

Phân Tích Cấu Trúc: Ba Hệ Quả Dài Hạn

Nhìn xa hơn tác động trực tiếp đến thu nhập doanh nghiệp, chiến dịch truy thu thuế này có ba hệ quả cấu trúc dài hạn mà nhà đầu tư cần tích hợp vào khung phân tích:

Kết Luận: Hợp Đồng Đang Được Viết Lại

Trung Quốc đang viết lại hợp đồng xã hội và kinh tế giữa nhà nước và doanh nghiệp, hợp đồng đã định hình bốn thập kỷ tăng trưởng kỳ diệu. Phiên bản cũ hứa hẹn ưu đãi rộng rãi để đổi lấy đầu tư và tạo việc làm. Phiên bản mới đề cao tuân thủ, giám sát và phân bổ vốn theo chỉ định chiến lược của trung ương.

Sự chuyển đổi này không nhất thiết là thất bại kinh tế. Jean Oi, giáo sư nghiên cứu Trung Quốc tại Đại học Quốc gia Singapore, nhìn nhận chính quyền trung ương lẫn địa phương đều có lợi ích trong việc thu thêm thuế, nhưng lo ngại rằng liệu nó có đủ không. Thực tế là cả Bắc Kinh và các tỉnh thành đều có lợi ích căn bản trong việc đảm bảo nền kinh tế tiếp tục tạo ra đủ giá trị để thu thuế, tạo ra một rào cản đối với sự leo thang không giới hạn của chiến dịch.

Nhưng đối với nhà đầu tư, điều quan trọng không phải là phán xét xem chính sách này có tốt hay không tốt cho Trung Quốc về dài hạn. Điều quan trọng là nhận ra rằng quy tắc trò chơi đang thay đổi, rằng chi phí thuế hiệu quả của nhiều doanh nghiệp Trung Quốc sẽ tăng lên trong những năm tới, và rằng tốc độ và phạm vi của sự thay đổi đó vẫn chưa chắc chắn theo những cách đòi hỏi phần bù rủi ro cao hơn.

Doanh nghiệp mang hóa đơn truy thu thuế tương đương 120% thu nhập ròng năm trước không cần thêm bằng chứng. Nhà đầu tư nào chưa cập nhật mô hình rủi ro của mình thì cần.

-------------------------------------------

Trong chu kỳ kinh tế, dòng tiền đầu tư được luân chuyển giữa các loại tài sản đầu tư khác nhau để tối đa hóa lợi nhuận. Hiện nay Sở giao dịch hàng hóa VN mới được cấp phép liên thông trên thị trường hàng hóa quốc tế và đầu tư trực tiếp trên các sàn hàng hóa thế giới, với các sản phẩm thiết yếu như là: Đồng, Bạc, Cà phê, Đường, Nông sản ...