#Chuyên gia

24HMONEY đã kiểm duyệt

Doanh nghiệp có thể mất khả năng thanh toán không phải vì thua lỗ, mà vì những sai lầm trong quản trị dòng tiền và pháp lý

Phân tích của Luật sư Đặng Đình Ngọc – Góc nhìn pháp lý và tài chính doanh nghiệp.

Trong hoạt động kinh doanh, lợi nhuận thường được xem là thước đo quan trọng để đánh giá hiệu quả của một doanh nghiệp. Tuy nhiên, dưới góc độ quản trị tài chính và pháp lý, lợi nhuận không đồng nghĩa với khả năng thanh toán. Một doanh nghiệp có thể ghi nhận doanh thu tăng trưởng, báo cáo lợi nhuận dương, sở hữu nhiều tài sản và vẫn rơi vào tình trạng không đủ tiền để trả nợ ngân hàng, thanh toán cho nhà cung cấp, thực hiện nghĩa vụ thuế hoặc trả lương cho người lao động khi đến hạn.

Điểm khác biệt giữa một doanh nghiệp đang gặp khó khăn thông thường và một doanh nghiệp đứng trước nguy cơ mất khả năng thanh toán đôi khi không nằm ở quy mô tài sản hay kết quả kinh doanh trên báo cáo, mà nằm ở thời điểm dòng tiền thực sự được thu về, thời hạn các nghĩa vụ tài chính phải thực hiện và khả năng tiếp cận nguồn vốn thay thế.

Vấn đề trở nên đáng chú ý hơn trong bối cảnh thị trường Việt Nam năm 2026. Theo thông tin do Cục Thống kê công bố về tình hình kinh tế – xã hội chín tháng đầu năm, có khoảng 223,9 nghìn doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập thị trường, trong khi khoảng 172 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Dù số doanh nghiệp gia nhập và tái gia nhập vẫn cao hơn số rút lui, quy mô doanh nghiệp rời thị trường cho thấy sức ép duy trì hoạt động kinh doanh vẫn là vấn đề cần quan tâm. Cơ quan thống kê cũng ghi nhận những khó khăn đan xen giữa triển vọng sản xuất, đầu tư, tiêu dùng và sức chống chịu của doanh nghiệp nhỏ.

Ở góc độ thị trường vốn, số liệu được Vietnam News công bố ngày 21/9/2026 cho thấy tổng dư nợ vay của 636 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên hai sở giao dịch chứng khoán Việt Nam đạt khoảng 1,9 triệu tỷ đồng vào cuối quý II/2026, tăng hơn 10% so với cuối năm 2025. Trong nhóm 510 doanh nghiệp được xem xét về chỉ tiêu thanh khoản, có 324 doanh nghiệp có tổng tiền và đầu tư tài chính ngắn hạn thấp hơn dư nợ vay ngắn hạn.

Những con số này không có nghĩa tất cả các doanh nghiệp nói trên đều mất khả năng thanh toán. Dư nợ vay ngắn hạn có thể được quản lý thông qua dòng tiền kinh doanh, hạn mức tín dụng chưa sử dụng, khoản phải thu sắp đến hạn hoặc nguồn tài trợ khác. Tuy nhiên, chúng cho thấy một vấn đề quan trọng: khi nghĩa vụ nợ tăng nhanh hơn khả năng tạo tiền, biên an toàn tài chính có thể bị thu hẹp đáng kể.

Từ góc nhìn pháp lý và tài chính doanh nghiệp, cần nhìn nhận rủi ro thanh khoản như một vấn đề tổng hợp. Dòng tiền yếu có thể bắt đầu từ một quyết định kinh doanh thiếu thận trọng, nhưng việc không kiểm soát hợp đồng, không xác định đúng nghĩa vụ thanh toán, không đánh giá thẩm quyền giao dịch hoặc chậm xử lý tình trạng mất khả năng thanh toán có thể khiến khó khăn tài chính phát triển thành tranh chấp và rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

1. Lợi nhuận kế toán và tiền mặt là hai vấn đề khác nhau

Để hiểu vì sao doanh nghiệp có thể có lãi nhưng vẫn thiếu tiền, cần phân biệt ba khái niệm: lợi nhuận, dòng tiền và khả năng thanh toán.

Lợi nhuận kế toán phản ánh kết quả hoạt động theo các nguyên tắc ghi nhận doanh thu, chi phí và kế toán áp dụng. Dòng tiền phản ánh lượng tiền thực tế thu vào và chi ra trong một khoảng thời gian. Khả năng thanh toán thể hiện năng lực thực hiện các nghĩa vụ tài chính khi đến hạn, có tính đến nguồn tiền sẵn có và những nguồn tài trợ có thể huy động hợp pháp, thực tế.

Ba yếu tố này liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không thể thay thế cho nhau.

Hãy xem xét một doanh nghiệp sản xuất có doanh thu 100 tỷ đồng trong quý, tổng chi phí được ghi nhận là 90 tỷ đồng và lợi nhuận kế toán trước thuế đạt 10 tỷ đồng. Tuy nhiên, doanh nghiệp mới thu được 45 tỷ đồng từ khách hàng, trong khi phải thanh toán 55 tỷ đồng cho nguyên vật liệu, tiền lương, chi phí vận hành và các nghĩa vụ đến hạn. Nếu không có tiền đầu kỳ hoặc nguồn tài trợ bổ sung, doanh nghiệp vẫn thiếu tiền để thanh toán dù đang có lãi.

Khoản doanh thu chưa thu được có thể được ghi nhận thành khoản phải thu theo điều kiện kế toán áp dụng, nhưng không thể dùng trực tiếp để trả tiền lương hoặc nợ vay. Tương tự, hàng tồn kho có thể là tài sản có giá trị, song cần thời gian để sản xuất, bán hàng và thu tiền. Tài sản cố định có thể có giá trị lớn nhưng thường không thể chuyển thành tiền ngay mà không chịu chi phí, mất thời gian hoặc ảnh hưởng đến năng lực sản xuất.

Đây là lý do một doanh nghiệp không nên chỉ theo dõi báo cáo kết quả kinh doanh. Báo cáo lưu chuyển tiền tệ, bảng cân đối kế toán, lịch thanh toán công nợ và kế hoạch dòng tiền ngắn hạn phải được xem xét đồng thời.

Một chỉ tiêu thường được sử dụng là tỷ số thanh toán hiện hành, được tính bằng tài sản ngắn hạn chia cho nợ ngắn hạn. Tuy nhiên, chỉ tiêu này có thể tạo cảm giác an toàn giả tạo nếu phần lớn tài sản ngắn hạn là hàng tồn kho khó bán hoặc khoản phải thu có chất lượng thấp. Một doanh nghiệp có tỷ số thanh toán hiện hành lớn hơn 1 vẫn có thể thiếu tiền nếu tài sản không chuyển đổi thành tiền kịp thời.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi doanh nghiệp có bao nhiêu tài sản hoặc đang có lãi hay lỗ, nhà quản lý cần trả lời câu hỏi thực tế hơn: trong 7, 30, 60 và 90 ngày tới, doanh nghiệp sẽ thu được bao nhiêu tiền, phải chi bao nhiêu tiền và nguồn bù đắp thiếu hụt đến từ đâu?

2. Những sai lầm quản trị dòng tiền có thể đẩy doanh nghiệp vào thế bị động

2.1. Tăng trưởng doanh thu nhưng không kiểm soát thời gian thu tiền

Một doanh nghiệp có thể đạt mức tăng trưởng doanh thu ấn tượng bằng cách kéo dài thời hạn thanh toán cho khách hàng, mở rộng bán chịu hoặc tập trung vào một số khách hàng lớn. Về thương mại, đây có thể là chiến lược nhằm giành thị phần. Về tài chính, doanh nghiệp đang phải tự tài trợ cho một phần hoạt động của khách hàng.

Nếu thời gian thu tiền kéo dài từ 30 ngày lên 90 ngày trong khi nhà cung cấp vẫn yêu cầu thanh toán trong 30 ngày, doanh nghiệp phải tài trợ thêm khoảng thời gian chênh lệch. Khi quy mô doanh thu tăng, nhu cầu vốn lưu động có thể tăng nhanh hơn lợi nhuận.

Rủi ro đặc biệt lớn khi khách hàng chiếm tỷ trọng cao trong doanh thu chậm thanh toán hoặc phát sinh tranh chấp về chất lượng, khối lượng, nghiệm thu và điều kiện xuất hóa đơn. Khoản phải thu khi đó không chỉ là vấn đề kế toán mà còn phụ thuộc vào khả năng chứng minh nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng.

Doanh nghiệp cần thiết lập giới hạn tín dụng theo từng khách hàng, theo dõi tuổi nợ, đánh giá khả năng thanh toán và quy định rõ điều kiện giao hàng, nghiệm thu, xuất hóa đơn, lãi chậm trả và cơ chế xử lý tranh chấp. Khi khoản phải thu có dấu hiệu bất thường, cần rà soát hồ sơ giao dịch và triển khai biện pháp thu hồi phù hợp thay vì tiếp tục gia tăng doanh số bằng mọi giá.

2.2. Sử dụng vốn ngắn hạn cho các dự án dài hạn

Một sai lầm phổ biến là dùng khoản vay ngắn hạn hoặc khoản phải trả nhà cung cấp để tài trợ cho dự án có thời gian thu hồi vốn kéo dài nhiều năm.

Giả sử doanh nghiệp vay 30 tỷ đồng với thời hạn một năm để đầu tư vào dây chuyền sản xuất. Dự án cần hai năm mới đạt công suất ổn định và ba năm mới tạo ra dòng tiền đủ để hoàn vốn. Ngay cả khi dự án có hiệu quả kinh tế, doanh nghiệp vẫn phải tìm nguồn trả khoản vay trước khi dự án tạo đủ tiền.

Nếu ngân hàng không gia hạn tín dụng hoặc điều kiện tái cấp vốn thay đổi, doanh nghiệp có thể phải vay mới để trả nợ cũ, bán tài sản hoặc huy động vốn khẩn cấp. Khi việc tái cấp vốn không còn thuận lợi, vấn đề kỳ hạn tài trợ có thể nhanh chóng trở thành khủng hoảng thanh khoản.

Nguyên tắc quản trị ở đây là phải đối chiếu kỳ hạn nguồn vốn với vòng đời tạo tiền của tài sản được tài trợ. Nguồn vốn ngắn hạn có thể đóng vai trò tài trợ vốn lưu động, nhưng không nên trở thành nguồn phụ thuộc duy nhất cho những dự án có thời gian thu hồi vốn dài.

2.3. Mở rộng đầu tư trước khi xác định nguồn tiền thực hiện nghĩa vụ

Khi thị trường thuận lợi, doanh nghiệp thường có động lực mở rộng nhà xưởng, mua tài sản, đầu tư dự án mới hoặc góp vốn vào đơn vị khác. Vấn đề không nằm ở bản thân quyết định mở rộng, mà ở việc quyết định được đưa ra trên cơ sở dự báo doanh thu lạc quan nhưng chưa kiểm tra sức chịu đựng của dòng tiền trong kịch bản bất lợi.

Nếu doanh nghiệp đồng thời phải trả nợ vay, thanh toán nhà cung cấp, nộp thuế và thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, một dự án chậm tiến độ có thể làm thiếu hụt nguồn tiền dành cho toàn bộ hoạt động hiện hữu.

Trước mỗi quyết định đầu tư lớn, ban điều hành cần xây dựng ít nhất ba kịch bản: cơ sở, bất lợi và nghiêm trọng. Mỗi kịch bản phải phản ánh những thay đổi có thể xảy ra về doanh thu, biên lợi nhuận, thời gian thu tiền, chi phí vốn, tiến độ giải ngân và khả năng gia hạn nợ. Đồng thời, cần xác định mức tiền mặt tối thiểu phải duy trì để bảo đảm hoạt động thiết yếu.

2.4. Coi việc vay mới hoặc gia hạn nợ là giải pháp thay thế cho tái cấu trúc

Vay mới có thể giúp doanh nghiệp xử lý một khoảng trống thanh khoản tạm thời, nhưng không giải quyết được mô hình kinh doanh không tạo đủ dòng tiền. Nếu khoản vay mới chủ yếu được sử dụng để trả gốc và lãi của khoản vay cũ, trong khi hoạt động kinh doanh tiếp tục âm tiền, tổng nghĩa vụ tài chính có thể ngày càng nặng nề.

Tương tự, việc gia hạn trái phiếu hoặc kéo dài kỳ hạn khoản vay có thể giảm áp lực trước mắt nhưng làm phát sinh những mốc thanh toán lớn hơn trong tương lai. Một phương án tái cấu trúc chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp đánh giá được nguồn trả nợ, năng lực tạo tiền sau tái cấu trúc và khả năng thực hiện các cam kết mới.

Doanh nghiệp cần phân biệt thiếu hụt thanh khoản tạm thời với tình trạng mất khả năng thanh toán mang tính cơ cấu. Trường hợp thứ nhất có thể được xử lý bằng quản lý công nợ, điều chỉnh lịch thanh toán hoặc hạn mức vốn lưu động. Trường hợp thứ hai thường đòi hỏi thay đổi sâu hơn về chi phí, tài sản, hoạt động kinh doanh, cấu trúc nợ và phương án làm việc với chủ nợ.

3. Bối cảnh năm 2026: Chi phí vốn và áp lực tái cấp vốn cần được theo dõi sát

Một diễn biến đáng chú ý là áp lực huy động và duy trì nguồn vốn của doanh nghiệp vẫn cần được theo dõi ngay cả khi hoạt động sản xuất, đầu tư có tín hiệu cải thiện.

Theo Vietnam News ngày 21/9/2026, tổng dư nợ vay của 636 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết được thống kê đạt khoảng 1,9 triệu tỷ đồng vào cuối quý II/2026, tăng hơn 10% so với cuối năm 2025. Trong 522 doanh nghiệp có dư nợ tại cuối năm 2025, có 294 doanh nghiệp tăng vay đến ngày 30/6/2026; 151 doanh nghiệp ghi nhận dư nợ tăng ít nhất 20%.

Các số liệu này cho thấy doanh nghiệp đang sử dụng thêm nguồn vốn vay, nhưng việc tăng vay không tự động đồng nghĩa với rủi ro nếu vốn được đầu tư hiệu quả và tạo ra dòng tiền tương ứng. Điều cần đánh giá là tốc độ tăng nợ có đi cùng tốc độ tăng dòng tiền hoạt động, khả năng trả lãi và giá trị kinh tế của khoản đầu tư hay không.

Một thông tin khác có ý nghĩa đối với thị trường vốn là bài viết của VnEconomy ngày 13/10/2026 về ước tính khoảng 252 nghìn tỷ đồng trái phiếu doanh nghiệp đáo hạn trong một năm tới, với rủi ro tái cấp vốn được đánh giá gia tăng ở những tổ chức phát hành có hồ sơ tín nhiệm yếu, từng chậm trả hoặc đã tái cấu trúc trái phiếu.

Con số đáo hạn toàn thị trường không thể được sử dụng để kết luận một doanh nghiệp cụ thể sẽ mất khả năng thanh toán. Tuy nhiên, đối với doanh nghiệp có khoản nợ lớn đến hạn, đây là cơ sở để kiểm tra sớm ba vấn đề: nguồn tiền trả nợ đã được xác định chưa, phương án huy động thay thế có khả thi không và doanh nghiệp có đủ thời gian đàm phán với chủ nợ trước khi nghĩa vụ đến hạn hay không.

Trong lĩnh vực bất động sản, áp lực này thể hiện rõ ở khoảng cách giữa dòng tiền kinh doanh và nghĩa vụ nợ. Một bài phân tích của VnBusiness ngày 5/10/2026 ghi nhận tình trạng doanh nghiệp địa ốc phải xoay xở bằng vay mới, gia hạn trái phiếu, bán tài sản, chuyển nhượng dự án hoặc cấn trừ công nợ. Những biện pháp này có thể hỗ trợ thanh khoản, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tính khả thi của giao dịch, giá trị tài sản, điều kiện hợp đồng và thời điểm thu được tiền thực tế.

Từ góc độ quản trị, bài học không chỉ dành cho doanh nghiệp bất động sản. Bất kỳ doanh nghiệp nào có tài sản lớn nhưng khó chuyển thành tiền, nợ đến hạn tập trung hoặc phụ thuộc vào một nguồn huy động vốn đều cần quản lý rủi ro kỳ hạn một cách chủ động.

4. Khi dòng tiền suy yếu, rủi ro pháp lý có thể xuất hiện trước khi doanh nghiệp chính thức mất khả năng thanh toán

Khủng hoảng thanh khoản không chỉ là vấn đề của bộ phận tài chính. Khi doanh nghiệp không thực hiện đúng nghĩa vụ hợp đồng, rủi ro có thể phát sinh đồng thời ở nhiều lĩnh vực: dân sự, thương mại, lao động, thuế, tín dụng, tài sản bảo đảm và quản trị doanh nghiệp.

Trước hết là rủi ro hợp đồng. Chậm thanh toán có thể dẫn đến lãi chậm trả, phạt vi phạm nếu có căn cứ và đáp ứng điều kiện áp dụng, yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc quyền tạm ngừng, đình chỉ, chấm dứt hợp đồng theo thỏa thuận và pháp luật áp dụng. Đối với hợp đồng tín dụng, việc vi phạm nghĩa vụ có thể kích hoạt cơ chế thu hồi nợ trước hạn hoặc xử lý tài sản bảo đảm nếu đáp ứng các điều kiện tương ứng.

Tiếp theo là rủi ro đối với người lao động. Tiền lương và các nghĩa vụ liên quan không nên bị xem như khoản có thể tùy ý trì hoãn để ưu tiên những khoản chi khác. Doanh nghiệp cần kiểm tra đầy đủ nghĩa vụ về tiền lương, bảo hiểm xã hội và các quyền lợi của người lao động, đồng thời thực hiện các thủ tục pháp lý phù hợp nếu buộc phải tổ chức lại hoạt động.

Rủi ro thứ ba liên quan đến thuế và nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Thiếu tiền không tự động loại bỏ nghĩa vụ thuế hoặc các trách nhiệm kê khai, nộp thuế theo quy định. Việc lập kế hoạch thanh toán cần tính đến nghĩa vụ đã phát sinh, thời hạn nộp và những hậu quả pháp lý có thể xảy ra khi chậm thực hiện.

Rủi ro thứ tư nằm ở quyết định của người quản lý. Những giao dịch chuyển tài sản, cho vay, bảo lãnh, thanh toán cho bên liên quan hoặc phân phối lợi ích khi doanh nghiệp đang gặp khó khăn phải được xem xét cẩn trọng về thẩm quyền, lợi ích của doanh nghiệp, quyền lợi của các bên có liên quan và điều kiện pháp luật. Không phải mọi giao dịch với bên liên quan đều trái pháp luật; vấn đề là giao dịch có được phê duyệt đúng thẩm quyền, minh bạch, có căn cứ kinh tế và tuân thủ nghĩa vụ pháp lý hay không.

Khi doanh nghiệp đã ở gần tình trạng mất khả năng thanh toán, việc chuyển nhượng tài sản không theo giá thị trường, ưu tiên thanh toán thiếu cơ sở hoặc tạo lập giao dịch nhằm làm giảm khả năng thu hồi nợ của chủ nợ có thể làm phát sinh tranh chấp và bị xem xét theo quy định pháp luật tương ứng. Do đó, hồ sơ phê duyệt, chứng từ giao dịch, định giá, mục đích kinh doanh và dấu vết dòng tiền có ý nghĩa quan trọng.

Điều cần nhấn mạnh là doanh nghiệp khó khăn tài chính không đồng nghĩa người quản lý đương nhiên phải chịu trách nhiệm cá nhân đối với mọi khoản nợ của pháp nhân. Trách nhiệm cụ thể phải được xác định trên cơ sở loại hình doanh nghiệp, vai trò của người quản lý, cam kết bảo lãnh, hành vi thực tế và quy định pháp luật liên quan.

5. Điểm pháp lý đặc biệt quan trọng trong năm 2026: Luật Phục hồi, phá sản

Một thay đổi cần được các doanh nghiệp, nhà đầu tư, chủ nợ và người quản lý quan tâm là Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15, được ban hành ngày 11/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2026.

Luật này thay thế khuôn khổ pháp lý trước đó về phá sản theo phạm vi và điều khoản chuyển tiếp được quy định trong luật. Một trong những nguyên tắc cơ bản được xác định là ưu tiên áp dụng thủ tục phục hồi đối với doanh nghiệp và hợp tác xã, đồng thời bảo đảm việc xử lý kịp thời, hiệu quả, hài hòa lợi ích và tối ưu giá trị tài sản.

Ý nghĩa của định hướng phục hồi là vấn đề tài chính của doanh nghiệp không nhất thiết phải được tiếp cận theo tư duy chỉ chờ đến khi không còn khả năng hoạt động mới xử lý. Khi mô hình kinh doanh còn khả năng tạo giá trị nhưng cơ cấu nợ, thời hạn thanh toán hoặc nguồn vốn đã mất cân đối, việc phát hiện sớm và đánh giá phương án phục hồi có thể giúp các bên xem xét lựa chọn phù hợp hơn.

Tuy nhiên, cần phân biệt khó khăn tài chính với tình trạng mất khả năng thanh toán theo tiêu chí pháp luật. Trong khuôn khổ pháp luật phá sản trước đây, tiêu chí thường gắn với việc không thực hiện nghĩa vụ thanh toán khoản nợ trong thời hạn ba tháng kể từ ngày đến hạn. Khi áp dụng pháp luật hiện hành, doanh nghiệp cần đối chiếu trực tiếp các quy định của Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15 và văn bản hướng dẫn có hiệu lực, thay vì mặc nhiên sử dụng mọi quy tắc cũ mà không kiểm tra.

Ngày 17/4/2026, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 02/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng một số quy định của Luật Phục hồi, phá sản. Điều này cho thấy việc triển khai khuôn khổ pháp luật mới cần được theo dõi ở cả cấp luật và hướng dẫn áp dụng.

Đối với doanh nghiệp, hệ quả thực tiễn là cần xây dựng cơ chế nhận diện sớm nguy cơ không thanh toán được nợ đến hạn, xác định chính xác các nghĩa vụ đã phát sinh và tìm kiếm tư vấn chuyên môn ngay khi xuất hiện dấu hiệu đáng kể. Việc lựa chọn phương án phục hồi, đàm phán với chủ nợ, xử lý tài sản hoặc thực hiện các thủ tục tư pháp cần căn cứ vào tình trạng thực tế, điều kiện luật định và hồ sơ cụ thể.

Đối với chủ nợ, việc quản lý thời hạn hợp đồng, chứng cứ về khoản nợ, tài sản bảo đảm và thông tin tài chính của bên vay có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Đối với người quản lý doanh nghiệp, việc chủ động ghi nhận và xử lý các dấu hiệu mất cân đối tài chính cũng giúp giảm nguy cơ đưa ra những quyết định thiếu căn cứ trong giai đoạn khủng hoảng.

6. Một tình huống giả định: Doanh nghiệp có lãi nhưng không đủ tiền trả nợ

Giả sử Công ty A hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, có doanh thu tăng trưởng và lợi nhuận dương. Công ty đang có 20 tỷ đồng tiền mặt, 50 tỷ đồng khoản phải thu, 40 tỷ đồng hàng tồn kho và 30 tỷ đồng nợ vay ngắn hạn. Trong ba tháng tới, doanh nghiệp phải thanh toán 25 tỷ đồng nợ vay đến hạn, 15 tỷ đồng cho nhà cung cấp và các khoản chi vận hành thiết yếu.

Nếu chỉ nhìn tổng tài sản ngắn hạn, nhà quản lý có thể cho rằng doanh nghiệp vẫn có nền tảng tài chính tương đối tốt. Nhưng giả sử trong 30 tỷ đồng khoản phải thu dự kiến thu trong ba tháng, chỉ 10 tỷ đồng có khả năng thu đúng hạn; phần còn lại bị chậm do khách hàng gặp khó khăn và tranh chấp nghiệm thu. Trong khi đó, hàng tồn kho không thể bán nhanh nếu doanh nghiệp phải giảm giá mạnh.

Trong tình huống này, vấn đề không phải là doanh nghiệp có bao nhiêu tài sản trên sổ sách, mà là nguồn tiền thực tế có đáp ứng được lịch thanh toán hay không. Nếu không hành động kịp thời, Công ty A có thể phải lựa chọn giữa vay khẩn cấp với chi phí cao, bán tài sản dưới giá trị hợp lý hoặc vi phạm các nghĩa vụ đã cam kết.

Cách xử lý nên bắt đầu bằng việc lập dự báo dòng tiền hằng tuần, phân loại khoản phải thu theo khả năng thu hồi, đàm phán với khách hàng và nhà cung cấp, làm việc sớm với ngân hàng, kiểm tra các điều kiện tín dụng và xác định khoản chi nào thực sự cần thiết. Song song với đó, doanh nghiệp cần rà soát hợp đồng, thẩm quyền phê duyệt và hồ sơ liên quan đến các nghĩa vụ đến hạn.

Nếu dự báo cho thấy doanh nghiệp không thể khắc phục thiếu hụt bằng các biện pháp thông thường, cần đánh giá phương án tái cấu trúc sâu hơn và xem xét những nghĩa vụ, quyền và thủ tục pháp lý phát sinh theo quy định hiện hành. Đây là ví dụ giả định nhằm minh họa phương pháp quản trị, không phải kết luận về tình trạng mất khả năng thanh toán theo pháp luật đối với một doanh nghiệp cụ thể.

7. Bộ công cụ quản trị dòng tiền và pháp lý doanh nghiệp có thể áp dụng ngay

Một cơ chế quản trị hiệu quả cần kết nối dữ liệu tài chính với các nghĩa vụ pháp lý. Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng những công cụ tương đối đơn giản nhưng phải được cập nhật thường xuyên.

Một nguyên tắc quan trọng là không sử dụng báo cáo tài chính định kỳ để thay thế việc quản trị dòng tiền hằng tuần. Báo cáo tháng hoặc quý có thể phản ánh tình hình đã xảy ra, trong khi quyết định thanh toán thường cần được đưa ra trước nhiều ngày hoặc nhiều tuần.

8. Vai trò của người quản lý: Không chỉ chịu trách nhiệm về lợi nhuận mà còn về chất lượng quyết định

Trong nhiều doanh nghiệp, dòng tiền được giao cho kế toán hoặc bộ phận tài chính theo dõi, trong khi các quyết định đầu tư, ký hợp đồng, mở rộng tín dụng thương mại và bảo lãnh lại được thực hiện ở những bộ phận khác. Nếu không có cơ chế phối hợp, doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định riêng lẻ có vẻ hợp lý nhưng tổng hợp lại tạo thành rủi ro thanh khoản.

Chẳng hạn, bộ phận kinh doanh chấp nhận kéo dài thời hạn thanh toán để tăng doanh số; bộ phận đầu tư giải ngân dự án mới; bộ phận mua hàng cam kết thanh toán nhanh để được hưởng chiết khấu; trong khi bộ phận tài chính không được cập nhật đầy đủ các cam kết này. Kết quả là doanh nghiệp có thể đồng thời phải tài trợ cho khách hàng, dự án đầu tư và hàng tồn kho, dù nguồn tiền thực tế không đủ.

Vì vậy, quản trị dòng tiền phải là trách nhiệm của ban lãnh đạo và cơ chế quản trị doanh nghiệp, không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật của kế toán. Những quyết định có tác động đáng kể đến nguồn vốn, tài sản bảo đảm, nghĩa vụ nợ và khả năng thanh toán cần được đánh giá trên cùng một bức tranh tài chính.

Dưới góc độ pháp lý, người quản lý cần quan tâm đến nghĩa vụ theo Luật Doanh nghiệp, điều lệ công ty, quy chế nội bộ, hợp đồng và quy định chuyên ngành có liên quan. Việc đánh giá trách nhiệm không thể chỉ dựa trên kết quả cuối cùng là doanh nghiệp thua lỗ hay mất khả năng thanh toán, mà phải xem xét thẩm quyền, hành vi, nghĩa vụ cụ thể và căn cứ pháp luật áp dụng.

Doanh nghiệp cũng nên duy trì hồ sơ giải trình cho các quyết định trọng yếu, bao gồm dữ liệu tài chính tại thời điểm quyết định, phương án được xem xét, rủi ro đã nhận diện, nội dung phê duyệt và việc theo dõi kết quả. Hồ sơ này vừa phục vụ quản trị nội bộ vừa giúp tăng tính minh bạch khi làm việc với cổ đông, ngân hàng, nhà đầu tư và các bên có quyền lợi liên quan.

9. Bảo vệ khả năng thanh toán phải bắt đầu trước khi doanh nghiệp rơi vào khủng hoảng

Một doanh nghiệp có thể thua lỗ trong ngắn hạn nhưng vẫn tồn tại nếu có đủ nguồn lực tài chính và phương án phục hồi khả thi. Ngược lại, một doanh nghiệp đang có lợi nhuận vẫn có thể rơi vào khủng hoảng nếu tiền không về đúng hạn, nợ đến hạn tập trung, nguồn vốn phụ thuộc vào tái cấp vốn hoặc các cam kết pháp lý vượt quá khả năng thực hiện.

Vì vậy, năng lực tài chính không nên được đánh giá chỉ bằng doanh thu, lợi nhuận hoặc giá trị tài sản. Điều quan trọng là doanh nghiệp có thể chuyển hoạt động kinh doanh thành tiền, duy trì nguồn vốn phù hợp với kỳ hạn nghĩa vụ và thực hiện các cam kết pháp lý trong những điều kiện thị trường khác nhau hay không.

Trong bối cảnh năm 2026, khi doanh nghiệp phải theo dõi đồng thời áp lực vốn vay, thời điểm đáo hạn trái phiếu, khả năng tiếp cận tín dụng và những thay đổi trong khuôn khổ pháp luật về phục hồi, phá sản, việc thiết lập cơ chế cảnh báo sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Từ góc nhìn pháp lý và tài chính doanh nghiệp, quản trị dòng tiền tốt không chỉ là biện pháp hạn chế nguy cơ thiếu tiền. Đó còn là một phần của quản trị rủi ro tổng thể, giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định đầu tư thận trọng hơn, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan và duy trì khả năng hoạt động trong dài hạn.

Một doanh nghiệp bền vững không chỉ cần tạo ra lợi nhuận; doanh nghiệp còn phải biết khi nào tiền sẽ về, nghĩa vụ nào phải thực hiện trước và quyết định nào có thể làm thay đổi khả năng thanh toán của mình.